Stefnuskrá Íslenskrar málnefndar 2015–2019

Íslensk málnefnd

Menntamálaráðherra skipar Íslenska málnefnd til fjögurra ára í senn. Hún starfar samkvæmt 6. grein laga nr. 61/2011, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Í 6. grein segir meðal annars: „Hlutverk Íslenskrar málnefndar er að veita stjórnvöldum ráð­gjöf um málefni íslenskrar tungu og gera tillögur til menntamálaráðherra um mál­stefnu, auk þess að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Málnefndin getur átt frum­kvæði að ábendingum um það sem vel er gert og það sem betur má fara við með­ferð íslenskrar tungu á opinberum vettvangi.“

Megináhersla í starfi nefndarinnar 2015–2019

Eitt af mikilvægustu verkefnum Íslenskrar málnefndar er að vinna markvisst að því að íslenska haldi gildi sínu og verði áfram not­hæf og notuð á öllum sviðum íslensks þjóðlífs.

12. mars 2009 samþykkti Alþingi íslenska málstefnu sem gefin var út í ritinu Íslenska til alls.[1]. Á skipunartíma starfandi Íslenskrar málnefndar 2015–2019 mun hún í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðuneytið fylgjast með því að unnið verði markvisst að markmiðum málstefnunnar. Undanfarin ár hefur vinnuhópur með fulltrúum mennta- og menningarmálaráðuneytis og Íslenskrar málnefndar hist að jafnaði mánaðarlega til þess að fara yfir brýnustu verkefni og verður þeirri samvinnu haldið áfram. Íslensk málnefnd mun einnig hafa frumkvæði um verkefni og viðburði sem styrkt geta íslenska tungu á sem flestum sviðum þjóðlífsins.

Mörg verkefni, sem nefnd eru í Íslensku til alls, bíða úrlausnar og verður tekist á við þau eftir því sem aðstæður leyfa en hér verða nefnd fjögur verkefni sem Íslensk málnefnd hyggst einkum beita sér fyrir á skipunartímanum:

1. Íslenska í stafrænum heimi. Mikil umræða hefur verið á liðnum vikum og mánuðum um íslensku í stafrænum heimi. Alþingi ræddi þetta mál sérstaklega á fundi á degi íslenskrar tungu 16. nóvember 2015 og hefur heitið styrk til vinnu að máltölvun. Íslensk málnefnd hyggst reyna að styðja tillögur nefndar um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni sem skilaði tillögum til ráðherra nú í ár (sjá http://www.menntamalaraduneyti.is/menningarmal/utgafa/). Nefndin lagði til þrjú áhersluverkefni, málfarsleiðréttingarforrit, vélrænar þýðingar og talgreiningu. Tíminn mun leiða í ljós á hvaða svið verður lögð megináhersla á komandi árum. Þróun á sviði máltækni er afar hröð og bregðast verður við nýjum verkefnum jafnt og þétt. Íslensk málnefnd mun í máltækni einkum beita sér fyrir því sem varðar almenning og börn og unglinga, t.d. tölvuumhverfi, aðgengi að orðabókum og almennum upplýsingum um tungumálið. Orðabækur, gamlar og nýjar, nýyrðasöfn, orðtakasöfn, og hugtakasöfn ætti að vera unnt að nálgast gjaldfrjálst rafrænt á einum stað. Sömuleiðis handbækur um málfar og stafsetningu. Sumt af þessu er þegar til og opið endurgjaldslaust en annað er bundið höfundarétti. Íslensk málnefnd mun reyna að opna augu stjórnvalda fyrir mikilvægi þess fyrir vöxt og viðgang tungumálsins að almenningur hafi greiðan aðgang að uppflettiritum sér að kostnaðarlausu.

Íslenskt viðmót í tölvum er sérstakur kafli í Íslensku til alls. Þar stendur m.a.: „Það skiptir miklu máli að notendur venjist því frá byrjun að nota íslensku innan tölvu- og upplýsingatækni. Með því er annars vegar átt við að börn alist upp við að það sé eðlilegt að nota íslensku á þessu sviði og þess vegna er höfuðatriði að hugbúnaður í skólakerfinu sé á íslensku. Hins vegar er mikilvægt að þegar tækninýjungar koma fram líði sem stystur tími þangað til hægt er að nota íslensku innan þeirra. Að öðrum kosti er hætt við að málnotendur venjist á að nota ensku á fleiri og fleiri sviðum og umdæmi íslenskunnar minnki þannig smátt og smátt.“ Íslensk málnefnd mun beita sér fyrir því að skólar og almenningur noti íslenskan hugbúnað í tölvum sínum og skólar noti rafrænt námsefni á íslensku eins og auðið er. Hún mun einnig hvetja seljendur tölva, snjallsíma og annarra tækja sem ætluð eru almenningi til að bjóða íslenskan hugbúnað.

2. Ritun, ritþjálfun og bókmenntamálið.Í ályktun um stöðu íslenskrar tungu (sjá www.íslenskan.is), sem Íslensk málnefnd kynnti á degi íslenskrar tungu 2015, var lögð áhersla á aukna ritþjálfun í skólakerfinu. Ritþjálfun þarf að komast inn í stundaskrár bæði á unglingastigi grunnskóla og í framhaldsskólum. Líta þarf á ritþjálfun og ritunarkennslu sem sérstaka kennslugrein, til viðbótar við það nám sem þegar fer fram í íslensku í málfræði og bókmenntum. Íslensk málnefnd telur þetta mikilvægt fyrir allt frekara nám og störf í þjóðfélaginu og til að viðhalda sambandi þjóðarinnar við íslensku sem ritmál. Það er nú þegar í hættu. Reynt verður að vekja athygli á þessu.

Málnefndin telur að sérstaklega þurfi að styrkja bókmenntir ætlaðar ungu fólki. Fáar unglinga- og ungmennabækur hafa komið út ár hvert og hætt er við að framboð á bókmenntum fyrir þennan aldurshóp sé að verða fábrotið og einhæft. Þegar ber á því að lesefni á ensku sé ráðandi hjá ungmennum sem lesa mikið. Slíkum áhuga ber að fagna en um leið að gæta þess að íslensk ungmenni missi þá ekki um leið sambandið við íslenskt bókmenntamál þannig að t.d. Íslendingasögurnar og íslenskar skáldsögur frá fyrri hluta 20. aldar verði þeim framandi.

Mikilvægt er einnig að kanna stöðu skólabókasafna sem mörg hver standa höllum fæti. Söfnin gegna lykilhlutverki í eflingu læsis og afdrifaríkt gæti reynst að vanrækja þau. Íslensk málnefnd mun hvetja sveitarfélög til að styrkja söfnin um allt land.

3. Áhrif fjölmenningarsamfélagsins á málið og viðbrögð við auknum ferðamannastraumi. Í ályktun Íslenskrar málnefndar 2013 (sjá www.íslenskan.is) var sjónum beint að íslensku sem öðru máli. Bent var á að skólakerfið stæði allt frammi fyrir miklum áskorunum þar sem svo mikill fjöldi barna með annað móðurmál en íslensku yrði við nám í leik-, grunn- og framhaldsskólum landsins næstu árin og áratugina. Málræktarþing var haldið það ár um íslensku sem annað mál og kom fram að margt er vel gert þegar tekið er á móti börnum af erlendum uppruna. En betur má gera og fullyrða má að fjárveitingar til íslenskukennslu barna með annað mál en íslensku séu fjarri því að vera nógu miklar. Skólakerfið er eitt öflugasta tækið sem við höfum til að styrkja og efla íslensku, hvort sem íslenska er fyrsta eða annað mál nemendanna. Þar eigum við að nýta reynslu annarra þjóða og niðurstöður fjölmargra erlendra rannsókna á aðlögun innflytjenda og námsárangri og námsfærni tvítyngdra barna. Hafa ber í huga að virkt tvítyngi felur í sér málviðbót, þ.e. að seinna málinu er bætt við móðurmálið en það verða ekki málskipti — nýja málið kemur ekki í stað móðurmálsins. Í ályktuninni var vakin athygli á að rannsóknir bendi til að málviðbót eða virkt tvítyngi styrki og hafi jákvæð áhrif á námsárangur en málskipti hafi neikvæð áhrif.

Ekki er síður nauðsynlegt að auka námsframboð fyrir fullorðna innflytjendur og gæta þess að búseta eða kostnaður hamli ekki námi. Það er afar varasamt að hópur Íslendinga sé útilokaður frá íslenskri menningu vegna tungumálaörðugleika. Íslensk málnefnd mun stefna að umræðum um íslensku sem annað mál, jafnt barna sem fullorðinna, á starfstímanum.

Mikil aukning ferðamanna getur haft og hefur reyndar nú þegar talsverð áhrif á íslensku sem tungumál landsins. Nú þegar er staðan þannig að erlend mál í miðbæ Reykjavíkur eru ríkjandi í auglýsingum verslana og matsölustaða. Mikilvægt er að verslun og þjónusta sé ekki eingöngu á erlendum tungum heldur sé íslenska sýnileg, t.d. á matseðlum og í verslunum sem einkum þjóna ferðamönnum, ásamt þeim erlendu málum sem viðeigandi þykir að nota. Einnig er nauðsynlegt að leiðbeiningar á vegum úti og á ferðamannastöðum séu bæði á íslensku og viðeigandi erlendum málum. Það verður eitt af viðfangsefnum Íslenskrar málnefndar að beina því til þeirra sem málið varðar að ráða hér bót á.

4. Safna upplýsingum um íslensku og málfar á einn stað. Málnefndin mun í samvinnu við aðra beita sér fyrir því að upplýsingum um tungumálið verði komið fyrir rafrænt á einn stað notendum að kostnaðarlausu. Þar má hafa að fyrirmynd t.d. danska vefinn www.sproget.dk sem veitir svör við flestu sem varðar danska tungu og er hann mikið notaður. Í íslenska vefnum þyrftu að vera leiðbeiningar um málnotkun, stafsetningar- og greinamerkjareglur og annað sem málnotendur þurfa helst á að halda.

Íslensk málnefnd er sammála um að leggja höfuðáherslu á þessi fjögur atriði næstu fjögur árin. Verður m.a. efnt til málþinga um hvert og eitt og reynt að vekja athygli á mikilvægi þess að efla stöðu íslenskrar tungu.

Undanfarið ár hefur hópur á vegum Íslenskrar málnefndar unnið að endurskoðun á íslenskum stafsetningarreglum. Málnefndin skilaði tillögum hópsins til mennta- og menningarmálaráðherra í ágústlok og mun nú hvetja ráðherrann til þess að auglýsa reglurnar. Auglýsingin kæmi í stað auglýsinga frá 1974 og 1977.


[1] Íslensku til alls má nálgast á vef mennta- og menningarmálaráðuneytis (www.menntamalaraduneyti.is) og á slóðinni www.íslenskan.is.